Phần lớn các nước Đông Nam Á có hệ tiền xu đang lưu hành với bốn đến sáu mệnh giá: Thái Lan dùng satang và baht, Singapore và Brunei dùng cent và đô la, Malaysia dùng sen, Indonesia dùng rupiah, Philippines dùng sentimo và piso. Campuchia, Lào, Myanmar gần như không dùng xu trong đời sống hằng ngày. Vì vậy một bộ xu khu vực vừa sức với người mới, lại gắn với những chuyến đi gần, chi phí thấp của người Việt.
Bài này đi qua hệ xu của từng nước ở mức tổng quan, những điểm đặc biệt như năm Phật lịch trên xu Thái hay chuyện đô la Singapore và Brunei dùng thay nhau, rồi gợi ý cách dựng một bộ "xu láng giềng". Thiết kế và mệnh giá có thể thay đổi theo các đợt phát hành mới, nên khi dựng bộ hãy đối chiếu danh sách hiện hành của ngân hàng trung ương từng nước.
Thái Lan: xu baht, satang và năm Phật lịch
Một baht bằng một trăm satang. Các đồng xu thường gặp gồm 25 và 50 satang, 1, 2, 5 và 10 baht, trong đó đồng 10 baht là xu lưỡng kim, lõi vàng vành bạc. Mặt trước các đồng xu Thái mang chân dung nhà vua đương triều; mặt sau của các loạt trước đây thường là hình chùa, tháp nổi tiếng, còn loạt mới thay đổi theo từng đời vua. Vì vậy cùng mệnh giá có thể có nhiều kiểu mẫu khác nhau, rất hợp để chơi theo kiểu mẫu.
Năm trên xu Thái ghi theo Phật lịch và bằng chữ số Thái. Muốn đổi sang dương lịch, bạn lấy năm Phật lịch trừ đi 543. Ví dụ năm Phật lịch 2560 là năm 2017. Chữ số Thái có hình riêng, cần học khoảng mười ký hiệu; sau vài đồng là quen. Hãy ghi cả năm Phật lịch và năm dương lịch trong bảng kê.
Một chi tiết văn hoá đáng nhớ: người Thái rất tôn trọng hình ảnh nhà vua, nên làm rơi xu rồi lấy chân giẫm lên để giữ lại có thể bị coi là bất kính. Khi đi Thái và nhặt xu, hãy cúi xuống nhặt bằng tay. Khi trưng bày, cũng nên đặt bộ xu Thái một cách trang trọng, không dán, không vẽ lên chân dung.
Singapore và Brunei: hai đồng đô la tiêu thay nhau
Hệ xu Singapore. Đô la Singapore chia thành một trăm cent. Xu đang dùng gồm các mệnh giá 5, 10, 20, 50 cent và 1 đô la. Đồng 1 cent đã ngừng phát hành từ đầu thập niên 2000. Loạt xu trước đây mang hình các loài hoa; loạt hiện nay ra đời đầu thập niên 2010 mang hình các công trình, biểu tượng của đảo quốc.
Hệ xu Brunei. Đô la Brunei cũng chia thành một trăm cent, xu mang chân dung quốc vương ở một mặt. Số lượng đúc nhỏ hơn Singapore, nên xu Brunei ít gặp hơn trong tiền lẻ của khách du lịch.
Thoả thuận tiêu thay nhau. Từ năm 1967, Singapore và Brunei có thoả thuận để hai đồng đô la được chấp nhận ngang giá ở cả hai nước. Vì thế ở Brunei bạn có thể nhận tiền thối là xu Singapore và ngược lại. Khi phân loại, đọc tên nước trên xu để xếp cho đúng.
Một quá khứ chung với Malaysia. Trước năm 1967, Malaysia, Singapore và Brunei từng dùng chung một đồng đô la thời thuộc địa. Xu của giai đoạn đó là một nhánh lịch sử riêng, hợp với người thích đào sâu.
Ghi gì trong bảng kê. Ngoài các cột thông thường, nên thêm cột "loạt" để biết đồng xu thuộc loạt hoa hay loạt công trình, vì hai loạt có cùng mệnh giá nhưng khác hẳn hình dáng.
Malaysia, Indonesia, Philippines: ba hệ xu nhiều thay đổi
Malaysia dùng ringgit, chia thành một trăm sen. Xu đang dùng chủ yếu là 5, 10, 20 và 50 sen. Đồng 1 sen đã thôi phát hành và giá thanh toán bằng tiền mặt được làm tròn, còn đồng 1 ringgit kim loại đã bị thu hồi từ giữa thập niên 2000. Loạt xu mới hơn mang hoạ tiết truyền thống của Malaysia; loạt cũ mang hình các đồ vật văn hoá. Hai loạt cùng tồn tại trong tiền lẻ một thời gian dài.
Indonesia dùng rupiah. Vì giá trị mỗi rupiah nhỏ, xu đang dùng có mệnh giá hàng trăm, như 100, 200, 500 và 1.000 rupiah, phần lớn bằng nhôm rất nhẹ. Loạt xu gần đây in chân dung các anh hùng dân tộc ở một mặt. Các đồng xu cũ mang hình chim, hoa, nhạc cụ truyền thống vẫn hay gặp trong các lô xu hỗn hợp.
Philippines dùng piso, chia thành một trăm sentimo. Cuối thập niên 2010, nước này ra loạt tiền mới cho cả tiền giấy và tiền xu, xu mang chân dung nhân vật lịch sử ở một mặt và hình loài hoa bản địa ở mặt kia. Một số đồng loạt mới có hình dạng nhiều cạnh để dễ nhận bằng tay. Xu loạt cũ vẫn có thể gặp, nên ghi cột "loạt" như với Singapore.
Ba nước này có nhiều thay đổi về hệ xu trong vài chục năm, nên bộ theo kiểu mẫu của họ kể được một câu chuyện tiền tệ khá sinh động: lạm phát, đổi chất liệu, đổi biểu tượng quốc gia.
Tóm tắt hệ xu các nước Đông Nam Á
Bảng dưới tóm tắt ở mức tổng quan để bạn lập khung bộ sưu tập. Mệnh giá đang dùng có thể thay đổi; đối chiếu nguồn chính thức trước khi đóng khung bộ.
| Nước | Đơn vị | Xu thường gặp | Ghi chú cho người sưu tầm |
|---|---|---|---|
| Thái Lan | Baht, satang | 25, 50 satang; 1, 2, 5, 10 baht | Năm Phật lịch, chữ số Thái; chân dung nhà vua |
| Singapore | Đô la, cent | 5, 10, 20, 50 cent; 1 đô la | Loạt hoa và loạt công trình |
| Brunei | Đô la, cent | Các mệnh giá cent | Tiêu thay nhau với đô la Singapore |
| Malaysia | Ringgit, sen | 5, 10, 20, 50 sen | Đồng 1 sen và 1 ringgit kim loại đã thôi dùng |
| Indonesia | Rupiah | 100, 200, 500, 1.000 rupiah | Nhiều loạt; xu nhôm nhẹ |
| Philippines | Piso, sentimo | Sentimo và piso | Loạt mới cuối thập niên 2010 |
| Timor-Leste | Đô la Mỹ và xu centavo riêng | Các mệnh giá centavo | Tiền giấy dùng đô la Mỹ, xu do nước này phát hành |
| Campuchia, Lào, Myanmar | Riel, kip, kyat | Hầu như không dùng trong đời sống | Xu từng phát hành nay chủ yếu là hiện vật sưu tầm |
Timor-Leste là trường hợp hiếm: dùng đô la Mỹ làm tiền chính thức nhưng phát hành xu centavo của riêng mình, dùng song song với tiền giấy đô la. Đây là một ô nhỏ đáng có trong bộ khu vực.
Đọc chữ trên xu láng giềng
Chữ Latin là chỗ bám dễ nhất. Xu Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines đều có chữ Latin ghi tên nước hoặc tên ngân hàng trung ương, như chữ Malaysia, Indonesia hay Pilipinas. Chỉ cần đọc đúng chữ này là xếp được phần lớn xu khu vực.
Chữ Thái, chữ Lào, chữ Khmer, chữ Myanmar. Xu Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar dùng chữ viết riêng của từng nước, nhìn qua dễ lẫn với nhau. Mẹo là nhận chân dung và quốc huy trước, rồi so hình dáng chữ với ảnh mẫu của từng nước. Đừng cố đọc khi chưa học; đối chiếu hình là đủ để phân loại.
Chữ Jawi trên xu Brunei. Xu Brunei có chữ Jawi, tức chữ Ả Rập dùng để viết tiếng Mã Lai, bên cạnh chữ Latin. Thấy chân dung quốc vương cùng chữ Jawi là dấu hiệu khá chắc của xu Brunei.
Chữ số riêng. Ngoài chữ số Thái, một số đồng xu cũ của Lào, Myanmar cũng dùng chữ số riêng. Khi gặp chữ số lạ, hãy chép lại hình dạng vào bảng kê, đánh dấu "cần tra", rồi đối chiếu bảng chữ số của nước đó.
Ghi lại chữ gốc. Trong bảng kê, chép tên nước như in trên xu bên cạnh tên tiếng Việt. Sau này gặp một đồng mòn chỉ còn vài ký tự, bạn có sẵn mẫu để so.
Dựng bộ xu láng giềng
Bộ xu Đông Nam Á hợp với người Việt vì nguồn xu đến từ chính những chuyến đi gần. Cách dựng từng bước:
- Lập bảng theo nước, mỗi nước một nhóm dòng cho các mệnh giá đang lưu hành. Với Campuchia, Lào, Myanmar, để một dòng ghi chú "không dùng xu" thay vì bỏ trống.
- Thêm cột "loạt" cho Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines; thêm cột "đời vua" cho Thái Lan và Brunei.
- Thêm cột năm theo lịch in trên xu và năm dương lịch. Với Thái Lan là Phật lịch trừ 543.
- Nhờ người thân, bạn bè đi các nước này để ý giữ đủ mệnh giá, ghi nơi và ngày nhận.
- Đặt xu Việt Nam vào đầu bộ: các đồng xu Việt Nam phát hành từ cuối năm 2003 nay ít thấy trong giao dịch, và đứng cạnh xu láng giềng sẽ thấy rõ cách mỗi nước chọn hình in.
- Khi một nước ra loạt xu mới, mở thêm ô thay vì thay đồng cũ; bộ của bạn sẽ thành một dòng thời gian.
Sau một hai năm, bộ xu láng giềng thường đầy đủ nhanh hơn bất kỳ bộ nào khác, và mỗi đồng gắn với một chuyến đi cụ thể của người trong nhà.
Lưu ý khi mua xu Đông Nam Á ở chợ đồ cũ
Xu khu vực xuất hiện khá nhiều ở các sạp đồ cũ trong nước. Vài lưu ý để không bị nhầm:
- Xu lưu hành hiện đại của các nước này đúc rất nhiều, giá trị sưu tầm thấp; lời rao "xu Thái cổ hiếm" cho một đồng mấy chục năm tuổi cần được kiểm bằng tài liệu.
- Xu Thái thời xưa, gồm cả loại tiền viên đạn bằng bạc, có nhiều đồ làm nhái; người mới nên tránh mua mảng này khi chưa có người hiểu biết xem cùng.
- Lô xu hỗn hợp thường lẫn xu của nhiều khu vực; đọc tên nước, đọc chữ viết lạ trước khi xếp.
- Đừng mua xu theo lời hứa "sau này lên giá"; trang này không khuyên tích trữ xu để đầu tư.
- Xu nhôm mềm, dễ trầy và móp; cất trong bao riêng, không đổ chung với xu đồng, xu thép.
Nếu muốn có vài món trang trí mang không khí khu vực cạnh bộ xu, bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ là đồ mới chế tác trên Vật Phẩm Phong Thủy, và kê tách riêng khỏi bộ tiền thật.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao đổi năm trên xu Thái sang dương lịch?
Năm trên xu Thái ghi theo Phật lịch bằng chữ số Thái. Bạn đọc bốn chữ số rồi trừ đi 543 để ra năm dương lịch. Ví dụ Phật lịch 2550 là năm 2007. Nên ghi cả hai năm vào bảng kê để người khác đọc cũng hiểu.
Vì sao Campuchia và Lào hầu như không dùng xu?
Ở hai nước này, giao dịch nhỏ thường dùng tiền giấy mệnh giá thấp, và ở Campuchia đô la Mỹ cũng được dùng rộng rãi. Xu từng được phát hành nhưng ít khi xuất hiện trong đời sống. Với người sưu tầm, xu của hai nước chủ yếu đến từ bộ năm hoặc lô xu cũ.
Xu Singapore và xu Brunei có tiêu thay nhau được không?
Theo thoả thuận giữa hai nước từ năm 1967, đô la Singapore và đô la Brunei được chấp nhận ngang giá ở cả hai nơi. Thực tế ở Brunei rất dễ nhận xu Singapore. Khi về nhà, đọc tên nước trên xu để xếp vào đúng ngăn.
Có nên làm sạch xu nhôm Indonesia bị xỉn không?
Không nên chà hay ngâm hoá chất. Nhôm mềm, dễ trầy và lớp xỉn là lớp ôxit tự nhiên bảo vệ bề mặt. Nếu bám bẩn, rửa nhẹ bằng nước ấm và chút xà phòng trung tính, để khô tự nhiên trên khăn rồi cất vào bao riêng.
Xu Việt Nam có nên đưa vào bộ Đông Nam Á không?
Nên, nếu bạn dựng bộ khu vực. Đặt xu Việt Nam ở đầu bộ giúp người xem so sánh cách các nước chọn hình in, chất liệu, kích cỡ. Lưu ý không đục, mạ, dán lên xu Việt Nam vì pháp luật cấm huỷ hoại, sửa chữa tiền đang lưu hành.
Mang xu nước ngoài từ các nước láng giềng về Việt Nam có bị giới hạn không?
Tiền mặt ngoại tệ, kể cả tiền xu, khi qua cửa khẩu được áp dụng quy định hải quan hiện hành của Việt Nam và nước bạn đi. Một nắm xu lẻ làm kỷ niệm thường không đáng kể, nhưng nếu mang số lượng lớn, hãy kiểm tra mức phải khai báo trước chuyến đi.