Thiệp chúc Tết xưa là những tấm thiệp giấy người ta gửi, trao cho nhau dịp năm mới trước khi tin nhắn điện thoại thay chỗ: thiệp in mua ở quầy sách báo, thiệp tự vẽ của học trò, thiệp của cơ quan, thiệp từ người thân ở xa gửi về. Sau mỗi mùa Tết, nhiều nhà gom thiệp lại cho vào hộp, rồi cái hộp ấy nằm yên qua bao nhiêu năm.
Mở lại hộp thiệp là gặp lại những người đã chúc mình năm mới: bạn học, đồng nghiệp, họ hàng, có người nay đã đi xa. Bài này nói về các loại thiệp hay gặp, cách đọc một tấm thiệp từ mặt hình tới nét chữ, những gì hình in trên thiệp kể về một thời, phân biệt thiệp xưa với thiệp in lại kiểu hoài cổ, và cách giữ, trưng thiệp mỗi dịp Tết.
Thiệp Tết trong đời sống trước khi có tin nhắn
Có một thời, gửi thiệp là việc phải làm trước Tết vài tuần. Người ta đi mua thiệp ở quầy sách báo, cửa hàng văn phòng phẩm hay bưu điện, ngồi viết từng tấm cho người thân, thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, rồi gửi bưu điện hoặc trao tận tay. Học trò thì tự vẽ, cắt dán thiệp tặng thầy cô và bạn cùng lớp. Người đi làm ăn xa, đi học xa gửi thiệp về nhà như một lời báo bình an.
Vì việc gửi thiệp tốn công như vậy, mỗi tấm thiệp nhận được mang một sức nặng riêng. Người nhận đọc kỹ, cài lên tủ, xếp trên bàn suốt mấy ngày Tết, có nhà treo thiệp thành dây trước cửa sổ. Hết Tết, thiệp được gom vào hộp. Nhiều người giữ được thiệp của mấy chục năm, và đó là kho kỷ vật mà chính họ có khi đã quên.
Tin nhắn điện thoại và mạng xã hội làm lời chúc Tết nhanh hơn, nhiều hơn, nhưng cũng nhẹ hơn. Hiện nay vẫn có người gửi thiệp giấy, nhưng ít hơn trước nhiều. Chính sự thưa dần ấy làm những hộp thiệp cũ trở thành hiện vật của một nếp sinh hoạt đã thay đổi.
Các loại thiệp hay gặp trong hộp đồ cũ
Một hộp thiệp gia đình thường lẫn nhiều loại. Phân nhóm giúp bạn biết tấm nào là thiệp in hàng loạt, tấm nào là độc bản.
| Loại thiệp | Đặc điểm | Dấu hiệu nhận ra | Điều đáng giữ nhất |
|---|---|---|---|
| Thiệp in bán lẻ | In hàng loạt, có hình và lời chúc in sẵn | Giấy bìa bóng hoặc mờ, gấp đôi, đôi khi có phong bì cùng bộ | Lời viết tay bên trong |
| Thiệp tự vẽ, cắt dán | Học trò, người trong nhà tự làm | Nét bút màu, giấy bìa thường, có khi dán giấy màu, kim tuyến | Toàn bộ tấm thiệp, vì là độc bản |
| Thiệp của cơ quan, đơn vị | In tên đơn vị, gửi đối tác, nhân viên | Lời chúc in trang trọng, có khi in cả chữ ký | Thông tin đơn vị và năm gửi |
| Thiệp gửi qua bưu điện | Có phong bì dán tem, đóng dấu | Phong bì đi kèm, dấu bưu điện | Giữ nguyên thiệp cùng phong bì |
| Thiệp từ nước ngoài gửi về | Người thân ở xa gửi | Hình in, giấy, lời chúc in sẵn bằng tiếng nước ngoài | Lời viết tay và phong bì |
Thiệp gửi qua bưu điện còn nguyên phong bì là loại người chơi tem, chơi bưu chính rất để ý vì có tem và dấu. Đừng bóc tem hay cắt phong bì ra khỏi thiệp; phong bì nguyên vẹn có giá trị tư liệu hơn hẳn từng phần tách rời.
Đọc một tấm thiệp từ ngoài vào trong
Mặt hình. Hình gì, vẽ hay ảnh chụp, phong cách nào. Ghi lại ngắn gọn: cành đào và pháo, con giáp của năm, cảnh làng quê, em bé áo dài. Không cần đọc chữ in nếu đã nhoè.
Kỹ thuật in. Dưới kính lúp, thiệp in công nghiệp thường thấy lưới chấm màu đều. Thiệp tự làm thì thấy nét bút, vết màu sáp, mép giấy cắt tay. Có thiệp ép kim tuyến hoặc in nổi, sờ thấy gồ lên.
Giấy và nếp gấp. Giấy bìa dày hay mỏng, bóng hay mờ. Thiệp gấp đôi, gấp ba hay thiệp đơn một tờ. Nếp gấp mòn cho biết thiệp đã được mở ra đóng vào nhiều lần.
Lời in sẵn. Câu chúc in sẵn bên trong thường là công thức chung của thời ấy. So nhiều tấm cùng thời sẽ thấy những câu được dùng đi dùng lại.
Lời viết tay. Đây là phần quý nhất. Ai viết cho ai, năm nào nếu có ghi, giọng văn thân hay trang trọng, mực gì, chữ thế nào.
Phong bì đi kèm. Nếu còn phong bì, giữ thiệp trong đúng phong bì của nó. Địa chỉ, tem, dấu bưu điện là thông tin cho biết thiệp đi từ đâu tới đâu.
Hình in trên thiệp Tết xưa kể gì
Gom thiệp của nhiều năm lại, bạn sẽ thấy hình in trên thiệp thay đổi theo thời. Những đề tài quen thuộc nhất là cành đào, cành mai, cây quất, bánh chưng, câu đối đỏ nhìn từ xa, mái nhà làng quê, đàn trẻ con mặc áo mới, con giáp của năm. Mỗi thời kỳ có cách vẽ, cách phối màu riêng: có giai đoạn màu in đơn giản vài màu, có giai đoạn ảnh chụp màu bóng bẩy, rồi đến thiệp in kim tuyến, thiệp nổi.
Thiệp của mỗi vùng cũng có khác. Thiệp ở phía Bắc hay vẽ đào, thiệp ở phía Nam hay vẽ mai, theo đúng loài hoa Tết quen thuộc của mỗi miền. Thiệp gửi từ nước ngoài mang hình phong cảnh nơi người gửi đang sống, có khi là tuyết, là thành phố lạ, đi kèm lời chúc bằng tiếng Việt viết tay. Những tấm ấy kể về các cuộc di chuyển của người Việt qua nhiều thập kỷ.
Đặt các tấm thiệp theo năm, bạn có thể nhìn thấy thị hiếu thẩm mỹ thay đổi, thấy hình ảnh nào được coi là đại diện cho Tết ở từng thời. Đó là lý do người làm văn hoá, làm triển lãm về Tết rất quý những hộp thiệp gia đình. Chỉ cần nhớ: không đọc chữ in trên hình để suy ra nghĩa nếu chữ đã nhoè hay viết bằng chữ Hán Nôm mà bạn không chắc; ghi là có chữ trang trí và chụp ảnh lại là đủ.
Nét chữ viết tay: phần quý nhất của tấm thiệp
Thiệp in hàng loạt thì ai mua cũng có. Thứ biến nó thành kỷ vật là mấy dòng viết tay bên trong. Một lời chúc ngắn của thầy giáo cũ, nét chữ run run của bà nội, chữ nghiêng của người chị đi học xa, những câu dặn dò kèm lời chúc, tất cả đều chỉ có một bản duy nhất trên đời.
Khi đọc lại, hãy chép ra những dòng viết tay vào một tờ riêng, giữ nguyên cách viết, chính tả, chữ viết tắt của người viết. Ghi kèm ai gửi, ai nhận, năm nào nếu biết. Với những tấm không ghi năm, có thể đoán khoảng thời gian qua con giáp in trên mặt thiệp, nhưng nhớ rằng mỗi con giáp lặp lại sau mười hai năm, nên phải dựa thêm vào nội dung lời viết hoặc hỏi người nhận.
Với thiệp của người đã khuất, nhiều gia đình chụp ảnh nét chữ, in phóng to và đặt trong khung, hoặc in thành một trang trong cuốn sổ ký ức của gia đình. Bản gốc thì cất lại trong hộp. Làm như vậy, con cháu được thấy chữ của ông bà mà tấm thiệp không phải chịu ánh sáng và tay người cầm năm này qua năm khác.
Thiệp xưa và thiệp in lại theo phong cách hoài cổ
Thiệp hoài cổ là sản phẩm hợp lệ. Ngày nay có nhiều thiệp mới vẽ theo phong cách xưa, hoặc in lại từ hình thiệp cũ. Chúng là đồ mới, bán như đồ mới, không có gì sai. Chỉ cần đừng nhầm chúng với thiệp thời ấy khi xếp vào bộ sưu tập.
Giấy và độ cũ. Thiệp in lại thường giấy trắng, mép sắc, màu in đều và tươi, hoặc được in hiệu ứng ố giả đều khắp mặt. Thiệp cũ thật thường ố không đều, đậm ở mép và ở nếp gấp, giấy mềm hơn.
Lưới in. Thiệp in lại từ ảnh chụp thiệp cũ dưới kính lúp thường hiện hai lớp: lưới chấm của bản in mới chồng lên hình dạng lưới chấm của bản cũ đã bị chụp lại.
Phong bì và tem. Thiệp in lại bán theo bộ thường kèm phong bì mới cùng màu, trắng sạch. Một tấm thiệp được giới thiệu là gửi qua bưu điện thời xưa thì phong bì phải có tem, dấu, địa chỉ viết tay, và độ cũ của phong bì phải khớp với độ cũ của tấm thiệp bên trong. Thiệp cũ mà phong bì mới tinh, hoặc ngược lại, là chi tiết nên ghi lại.
Mặt trong trống trơn. Một tấm thiệp mặt ngoài rất cũ mà mặt trong trắng tinh, không chữ, không nếp mở thì có thể là thiệp tồn kho chưa dùng, cũng có thể là bản in lại. Ghi là chưa xác định nếu không chắc.
Giữ thiệp và trưng thiệp mỗi dịp Tết
Thiệp Tết gắn với mùa Tết, nên nhiều người muốn mang ra trưng mỗi năm một lần. Làm vậy được, miễn là giữ được bản gốc lâu dài:
- Cất thiệp đứng thẳng trong hộp giấy, xếp theo năm, mỗi tấm trong một bìa giấy không axit hoặc bìa nhựa không PVC.
- Thiệp có phong bì thì để nguyên trong phong bì, đánh số bằng bút chì ở mặt sau bìa đựng chứ không lên thiệp.
- Trưng bày ngày Tết bằng bản in chụp, hoặc chỉ mang bản gốc ra vài ngày rồi cất lại, không phơi dưới nắng hay đèn mạnh.
- Không dán thiệp lên tường bằng băng dính, không ghim xuyên qua thiệp.
- Không để thiệp gần chỗ thắp hương, bếp nấu, vì khói làm giấy ngả màu.
- Cuối mùa Tết, kiểm tra xem có tấm nào bị ẩm, cong, có côn trùng rồi mới cất.
Một mẹo nhỏ khi lấy thiệp ra trưng: chụp ảnh tấm thiệp trước khi mang ra và sau khi cất vào. So hai ảnh qua vài mùa Tết, bạn sẽ biết cách trưng của nhà mình có đang làm thiệp phai màu hay không, để điều chỉnh vị trí hoặc chuyển hẳn sang trưng bản in.
Nếu muốn có cảm giác thiệp xưa mà không đụng tới bản gốc, có thể in vài tấm thiệp cũ của gia đình thành bộ thiệp mới để gửi tặng họ hàng dịp Tết. Đó là cách vừa giữ kỷ vật vừa kể lại cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Thiệp chúc Tết cũ có đáng giữ không?
Đáng, nhất là những tấm có lời viết tay của người thân, thầy cô, bạn bè. Thiệp in hàng loạt thì ai cũng có, nhưng lời viết bên trong là độc bản và là phần quý nhất của mỗi tấm.
Thiệp không ghi năm thì xác định năm thế nào?
Có thể dựa vào con giáp in trên thiệp, nhưng con giáp lặp lại sau mười hai năm, nên cần đối chiếu thêm với nội dung lời viết, phong bì, dấu bưu điện hoặc hỏi người đã nhận thiệp.
Có nên bóc tem trên phong bì thiệp cũ ra để chơi riêng không?
Không nên. Phong bì nguyên vẹn cùng tem, dấu bưu điện và tấm thiệp bên trong có giá trị tư liệu hơn từng phần tách rời. Muốn chơi tem thì giữ cả phong bì như một hiện vật bưu chính.
Làm sao phân biệt thiệp xưa với thiệp mới in phong cách hoài cổ?
Xem giấy, độ ố có đều hay không, lưới in dưới kính lúp và dấu vết đã sử dụng như nếp mở, chữ viết. Thiệp in lại thường giấy trắng, mép sắc hoặc ố giả đều khắp mặt.
Có nên treo thiệp cũ quanh nhà mỗi dịp Tết không?
Có thể trưng vài ngày rồi cất lại, tránh nắng và khói hương. Cách an toàn hơn là trưng bản in chụp, giữ bản gốc trong hộp. Không dán băng dính hay ghim xuyên qua thiệp.